Oszustwo a niewykonanie umowy — gdzie przebiega granica?

Odpowiedź w skrócie

Niewykonanie umowy jest sprawą cywilną. Oszustwem (art. 286 § 1 k.k.) staje się wtedy, gdy sprawca już w chwili zawierania umowy działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i doprowadził kontrahenta do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, wprowadzając go w błąd — na przykład co do zamiaru zapłaty albo swojej sytuacji finansowej. Kluczowy jest więc moment powstania zamiaru: oszust nie zamierza się wywiązać z umowy już wtedy, gdy ją podpisuje.

Co dokładnie mówi art. 286 k.k.

Zgodnie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego odpowiada za oszustwo ten, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą:

• wprowadzenia w błąd — wywołania u pokrzywdzonego fałszywego wyobrażenia o rzeczywistości (np. o zamiarze i możliwości zapłaty),
• wyzyskania błędu — wykorzystania mylnego przekonania, które pokrzywdzony już miał,
• wyzyskania niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

Wszystkie znamiona muszą wystąpić łącznie i muszą być objęte zamiarem bezpośrednim kierunkowym — sprawca chce uzyskać korzyść majątkową i świadomie posługuje się oszukańczym sposobem działania.

Sygnały, że sprawa może mieć charakter karny

Ocena zawsze należy do organów ścigania i sądu, ale w praktyce znaczenie mają m.in. takie okoliczności:

• kontrahent w chwili zamówienia nie miał środków ani realnych perspektyw zapłaty i to zataił,
• posłużył się nieprawdziwymi danymi — co do firmy, majątku, referencji, osoby reprezentującej,
• schemat się powtarza: podobne zobowiązania wobec wielu wierzycieli w krótkim czasie,
• bezpośrednio po transakcji nastąpiło wyzbywanie się majątku lub przeniesienie działalności na inny podmiot,
• od początku unikał kontaktu w sposób wskazujący, że zapłata nigdy nie była planowana.

Żadna z tych okoliczności samodzielnie nie przesądza o oszustwie. O sile sprawy decyduje ich udokumentowana suma.

Sygnały, że sprawa jest cywilna

Równie ważne jest rozpoznanie spraw, które nie mają charakteru karnego. Jeżeli kontrahent w chwili umowy miał wolę i możliwość zapłaty, a problemy pojawiły się później — utrata płynności, spór co do jakości wykonania, konflikt interpretacyjny wokół umowy — to jest to spór cywilny. Właściwą drogą jest wtedy wezwanie do zapłaty, negocjacje, windykacja lub pozew, a nie zawiadomienie o przestępstwie.

Warto pamiętać, że świadome zawiadomienie o przestępstwie, którego nie popełniono, samo jest przestępstwem (art. 238 k.k.). Dlatego rzetelna analiza sprawy przed złożeniem zawiadomienia chroni przede wszystkim samego pokrzywdzonego.

Co daje pokrzywdzonemu droga karna

Jeżeli sprawa ma podstawy, postępowanie karne daje pokrzywdzonemu uprawnienia, których nie ma w windykacji:

• postępowanie prowadzi prokuratura lub Policja — z narzędziami procesowymi niedostępnymi dla wierzyciela,
• pokrzywdzony jest stroną postępowania przygotowawczego: może składać wnioski dowodowe i zaskarżać kluczowe postanowienia,
• przed sądem może działać jako oskarżyciel posiłkowy,
• sąd może orzec wobec sprawcy obowiązek naprawienia szkody (art. 46 k.k.).

Droga karna nie zastępuje jednak drogi cywilnej — obie mogą toczyć się niezależnie i często się uzupełniają. Więcej o różnicach piszemy w artykule o wyborze między drogą karną a cywilną.

Od czego zacząć

Od uporządkowania faktów i dokumentów: umów, zamówień, korespondencji, potwierdzeń przelewów, notatek z rozmów. Na ich podstawie można ocenić, czy istnieje uzasadnione podejrzenie przestępstwa — i dopiero wtedy decydować o zawiadomieniu o możliwości popełnienia przestępstwa.